هر جنگی بالاخره با مذاکره تمام میشود؟
در تحلیل جنگها، یکی از خطاهای رایج این است که «پایانبندی» را فقط در یک قالب خاص تصور کنیم؛ گویی هر جنگی تنها با یک توافق رسمی یا مذاکره به پایان میرسد.
این نگاه، سیاست را در چند تله تحلیلی گرفتار میکند؛ تلههایی که اگر به آنها توجه نشود، میتواند ظرفیتهای واقعی یک کشور برای پایان دادن به جنگ را محدود کند:
- خلط میان «جنگ دائمی با استکبار» و «پایان عملیاتهای نظامی»: پایان یک عملیات لزوماً به معنای پایان همه تقابلها نیست، اما میتواند یک مرحله از نزاع را بهطور واقعی خاتمه دهد.
- تصویر یک پایانبندیِ الزاماً دیپلماتیک: در حالیکه در بسیاری از موارد، پایان یک درگیری اساساً در میدان رقم میخورد. اگر فشار یا محاصرهای در میدان بیاثر شود، همانجا پایان آن بحران شکل گرفته است. در چنین شرایطی، نتیجه عملی در میدان، خود بهتنهایی پایانبندی محسوب میشود.
- تقلیل دیپلماسی به مذاکره: دیپلماسی در معنای واقعی خود، مجموعهای از ابزارهاست؛ از ایجاد ائتلافها و پیمانها گرفته تا شکستن ائتلافهای دشمن، رایزنیهای منطقهای، دیپلماسی عمومی و استفاده از ظرفیت همسایگان. مذاکره تنها یکی از این ابزارهاست، نه تمام آن. وقتی دیپلماسی به مذاکره تقلیل یابد، دامنه ابتکار عمل بهشدت محدود میشود.
- محدود کردن مذاکره به طرف متخاصم: در حالیکه در بسیاری از مسائل بینالمللی، بازیگران متعددی درگیر هستند و بخشی از مطالبات را میتوان از مسیرهای دیگری پیگیری کرد. مذاکره با قدرتهای دیگر، استفاده از سازمانهای منطقهای یا حتی شکلدادن به مذاکرات موازی با کشورهای همسایه میتواند بخشی از مطالبات را بدون ورود مستقیم به مذاکره با دشمن اصلی تأمین کند. چنین رویکردی نهتنها دست مذاکرهکننده را بازتر میکند، بلکه هزینه امتیازدهی را نیز کاهش میدهد.
- منحصر دانستن حل مسئلهی تحریمها از مسیر مذاکره مستقیم با آمریکا: در حالیکه راهبرد اعلامشده در این حوزه بر «خنثیسازی تحریمها» استوار است و دور زدن آنها تنها یک تاکتیک در دل همین راهبرد محسوب میشود. اگر شبکههای اقتصادی، مسیرهای تجاری و همکاریهای منطقهای بهگونهای فعال شوند که اثر تحریمها کاهش یابد، بخشی از مسئله عملاً حل شده است؛ حتی اگر توافق رسمی نیز در کار نباشد.
در نهایت، پایانبندی یک جنگ یا بحران الزاماً یک لحظه واحد و یک سند امضاشده نیست؛ بلکه میتواند مجموعهای از تحولات میدانی، دیپلماتیک و اقتصادی باشد که بهتدریج گره یک مخاصمه را باز میکند. شناخت تلههایی که تحلیل را به یک مسیر محدود میکنند، نخستین گام برای استفاده از همه ظرفیتهای واقعی در مدیریت و پایانبندی بحرانهاست.
خلاصه سخنرانی حجتالاسلام والمسلمین قنبریان: صوت کامل